Cerkiew w Powroźniku. Szlak Architektury Drewnianej

Szlak Architektury Drewnianej to jedna z najciekawszych tras turystycznych w Polsce, prowadząca przez wyjątkowe zabytki dawnego budownictwa ludowego i sakralnego, głównie w Małopolsce.

Liczy ponad 1500 kilometrów i obejmuje 255 zabytków. Kto, co woli - od gotyckich kościołów i greckokatolickich oraz prawosławnych cerkwi, po XIX-wieczne chałupy, wiejskie zagrody i szlacheckie dwory. Wiele z nich zachwyca oryginalną konstrukcją, bogatym wystrojem wnętrz oraz niepowtarzalnym klimatem.

Wyjątkową wartość tych zabytków potwierdzają wpisy na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Znalazły się na niej: kościół pw. św. Michała Archanioła w Binarowej, kościół pw. św. Michała Archanioła w Dębnie Podhalańskim, kościół pw. św. Leonarda w Lipnicy Murowanej oraz kościół pw. św. św. Filipa i Jakuba w Sękowej, cerkiew pw. św. Jakuba Młodszego Apostoła w Powroźniku, cerkiew pw. Opieki Bogurodzicy w Owczarach, cerkiew św. Paraskewii w Kwiatoniu oraz cerkiew św. Michała Archanioła w Brunarach Wyżnych.

Wpis ten podkreślił ich wyjątkową wartość historyczną, architektoniczną i kulturową oraz znaczenie dla dziedzictwa Europy i świata. Całą listę i mapę Szlaku Drewnianej Architektury znajdziecie w linku tutaj:

http://www.drewniana.malopolska.pl/?page=obiekty&typ=2

Będąc na wakacjach w Krynicy Zdrój, nie mogłem nie zobaczyć jednej z tych drewnianych perełek. Wybrałem łemkowską Cerkiew pw. św. Jakuba Młodszego Apostoła w Powroźniku, którą zachwycałem się już parę lat temu, przeglądając jeden z przewodników po małopolskich atrakcjach.

Cerkiew w Powroźniku powstała ponad 400 lat temu, co czyni ją najpewniej najstarszą zachowaną drewnianą łemkowską cerkwią typu północno-zachodniego na terenie polskich Karpat. W kolejnych latach dobudowano do niej wieżę, wzniesiono nowe prezbiterium, natomiast dawne prezbiterium przekształcono w zakrystię. W latach 1813–1814 cerkiew przeniesiono na obecne miejsce, gdyż wcześniej stała bliżej nurtu rzeki. Dziś pełni funkcję kościoła parafii rzymskokatolickiej.

Świątynia ma tradycyjny, trójdzielny układ. Tworzą ją prezbiterium, nawa oraz babiniec, nad którym góruje wysoka, lekko pochylona wieża nadająca budowli charakterystyczny wygląd. Jej górną część stanowi nadwieszona izbica, obita deskami. Prezbiterium przykrywa dach trójspadowy, natomiast nawę wieńczy imponujący, wysoki dach namiotowy o uskokowej konstrukcji, zwieńczony baniastym hełmem z pozorną latarnią. Podobne zwieńczenie otrzymała również wieża. Ściany, dachy oraz hełmy pokryto gontem, który podkreśla wyjątkowy charakter i urodę tej zabytkowej świątyni.

Wnętrze nawy nakrywa kopuła namiotowa, natomiast prezbiterium i babiniec posiadają płaskie stropy. Szczególną uwagę przyciąga zakrystia, której ściany i sklepienie zdobi doskonale zachowana polichromia z 1607 roku – jedna z najstarszych tego typu dekoracji w Polsce.

Na sklepieniu przedstawiono Boga Ojca unoszącego się na obłokach. Naprzeciw wejścia znajdują się sceny Ukrzyżowania oraz Złożenia Chrystusa do grobu. Górne partie ścian bocznych ozdobiono malowidłami ujętymi w okrągłe pola. Po lewej stronie umieszczono tzw. prazdniki, czyli najważniejsze święta roku liturgicznego, takie jak Zwiastowanie, Boże Narodzenie, Chrzest Chrystusa czy Przemienienie Pańskie. Po prawej stronie znajdują się sceny pasyjne.

Dolne partie ścian również wypełniają bogate przedstawienia biblijne. Po lewej stronie zobaczyć można Wjazd Chrystusa do Jerozolimy, Ukrzyżowanie, Ofiarę Abrahama oraz Nadanie Prawa Mojżeszowi. Po prawej natomiast przedstawiono Jakuba walczącego z aniołem oraz św. Jana Chrzciciela.

Wyjątkowym elementem wyposażenia świątyni jest ikonostas, który obecnie eksponowany jest w dwóch częściach. W swoim pierwotnym miejscu, na styku nawy i prezbiterium, zachowały się ikony apostołów oraz proroków Starego Testamentu. Pośrodku, pomiędzy apostołami, umieszczono rzadko spotykane przedstawienie Koronacji Matki Bożej, zastępujące tradycyjny wizerunek Chrystusa Pantokratora.

Druga część ikonostasu, ustawiona przy ścianie prezbiterium od strony południowej, obejmuje ikony świętych – św. Jakuba Młodszego Apostoła, Chrystusa Nauczającego, Matki Bożej Hodegetrii oraz św. Michała Archanioła – a także rząd prazdników przedstawiających najważniejsze święta kościelne.

Cerkiew kryje również cenną kolekcję XVII-wiecznych ikon. Najstarszą z nich jest pochodzący z około 1607 roku wizerunek proroka Aarona. Na ścianie prezbiterium uwagę przyciąga monumentalna ikona Sądu Ostatecznego z 1623 roku, zachwycająca bogactwem kompozycji oraz kunsztownymi złoceniami i srebrzeniami. Na północnej ścianie nawy znajdują się ikony Matki Bożej Hodegetrii oraz Chrystusa Nauczającego.

Powstały one w tym samym okresie, o czym świadczą podobna stylistyka, sposób opracowania i dekoracja, a pierwotnie najprawdopodobniej stanowiły część wcześniejszego ikonostasu. W prezbiterium zachowała się również ikona patrona świątyni – św. Jakuba Młodszego Apostoła, datowana na lata dwudzieste XVII wieku. W nawie można ponadto podziwiać przedstawienie Wniebowstąpienia z połowy XVII stulecia.

Do najcenniejszych elementów wyposażenia należą także barokowy ołtarz główny z 1646 roku, barokowy ołtarz boczny z obrazem Chrystus u słupa oraz bogato zdobiona ambona z pierwszej połowy XVIII wieku. Wszystkie te dzieła stanowią świadectwo wysokiego poziomu sztuki sakralnej dawnej Łemkowszczyzny i sprawiają, że cerkiew w Powroźniku należy do najcenniejszych zabytków drewnianej architektury sakralnej w Polsce.